คุยกับชัยคุปต์
โดย ชัยคุปต์ e-mail : kshaiwat2@hotmail.com
ข้อดีของการสำรวจตนเอง
คำถามจากคุณพินิจ
ได้ฟังอาจารย์พูดถึงการสำรวจตนเองในรายการวิทยุ ชีวิตกับจักรวาล ว่า เป็นเรื่องสำคัญอย่างยิ่งสำหรับชีวิตของคนในยุค ปัจจุบัน โดยไม่ได้ลงลึก เพราะเป็นการให้ความเห็นของอาจารย์ที่ตอบผู้ฟังในเรื่องอื่น อาจารย์บอกว่า การสำรวจตนเองในยุคปัจจุบัน อาจจะสำคัญและจำเป็นสำหรับคนที่ต้องการมีชีวิตที่เป็นสุขอย่างแท้จริง ยิ่งกว่าในยุคสมัยเก่าก่อนเมื่อห้าสิบปีมาแล้ว อยากให้อาจารย์กล่าวถึงเรื่องการสำรวจตนเองให้ละเอียดขึ้นว่า ทำไมจึงเป็นเรื่องที่สำคัญวันนี้กว่าเมื่อห้าสิบปีก่อน สำคัญอย่างไร ทำได้อย่างไร จะต้องทำสมาธิด้วยหรือไม่ จะได้ไหมครับ
ได้และยินดีครับ แต่ขั้นต้น ก็ต้องเรียนคุณพินิจและท่านผู้อ่านว่า คำตอบและความเห็นของเรื่องการสำรวจตนเอง เป็นคำตอบตามความคิดเห็นของผมเท่านั้น ที่คงจะห่างไกลจากคำตอบอย่างลึกซึ้งในเชิงพุทธศาสนา แล้วเป็นคำตอบอย่างเป็นวิทยาศาสตร์ใช่หรือไม่ ก็ต้องเรียกว่าเป็นความพยายามของผม ที่จะตอบอย่างวิทยาศาสตร์ ซึ่งสำหรับผม ไม่แยกว่าเป็นส่วนของวิทยาศาสตร์แค่ไหน อย่างพุทธศาสนาแค่ไหน เพราะความจริงในเชิงวิทยาศาสตร์กับความจริงในเชิงพุทธศาสนา ถ้าเป็นความจริงที่แท้จริง ก็ต้องเป็นสิ่งเดียวกัน
การสำรวจตนเองในยุคปัจจุบัน ที่ผมกล่าวว่า สำคัญกว่าการสำรวจตนเองเมื่อห้าสิบปีมาแล้ว ก็ยัง ยืนยัน ณ ตรงนี้ครับ
เหตุผลก็คือ สังคมวันนี้ ซับซ้อนยุ่งยาก แข่งขันกันอย่างเอาเป็นเอาตาย มากกว่าเมื่อห้าสิบปีก่อนมาก อีกทั้งปัจจัยต่อความสำเร็จในการทำงานประกอบอาชีพ และแม้แต่การจะมีชีวิตอย่างเป็นของตนเอง มีชีวิตแบบเป็นส่วนตัว ก็มีอยู่มาก ทั้งปัจจัยที่เปิดเผยและปัจจัยที่ซ่อนเร้นอันเป็นผลงานของสังคมยุคใหม่ ทั้งหมดทั้งปวงนี้ ล้วนมีผลต่อคุณภาพชีวิต หรืออย่างตรงๆ ก็คือสุขภาพทั้งร่างกายและจิตใจ
การสำรวจตนเอง ก็คือการสำรวจสภาพทุกสิ่ง ทุกอย่างเกี่ยวกับตนเอง โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ตรวจสอบสิ่งที่ตนกำลังเป็นอยู่ ทำอยู่ คิดอยู่ แล้วก็โยงเข้าสู่ผลของการคิด การทำ ซึ่งก็จะมีเรื่องของศรัทธา ความเชื่อ จุดยืน หรือหลักแห่งการดำเนินชีวิตของตน ให้ทุกอย่างโยงถึงกันอย่างองค์รวม
กล่าวง่ายๆ นะครับ การสำรวจตนเองก็คือ การ สำรวจว่าขณะนี้ ตนกำลังเป็นอย่างไร สุขภาพร่างกายเป็นอย่างไร สุขภาพจิตเป็นอย่างไร โดยภาพรวมก็คือกำลังมีความสุขหรือความทุกข์อย่างไร แค่ไหน ก่อนเข้านอนจิตใจเป็นอย่างไร เข้านอนแต่ละคืนเป็นอย่างไร ระหว่างที่นอนหลับอยู่ ฝันดีหรือฝันร้ายบ่อยแค่ไหน ตื่นนอนตอนเช้าหรือถึงเวลาต้องตื่น (เพราะคนในยุคปัจจุบันมีมากขึ้นที่เลือกเวลาทำงาน-เวลานอนของตนเอง แตกต่างไปจากคนทั่วไปที่เข้านอนเวลาหัวค่ำ ตื่นนอนตอนเช้าตรู่ ทำงานเวลากลางวันรู้สึกอย่างไร สดใส สดชื่น จิตใจปลอดโปร่ง หรือเป็นทุกข์เป็นกังวลอยู่เป็นประจำหรือแค่ไหน
การสำรวจตนเองเป็นเรื่องสำคัญ เพราะการสำรวจตนเองจะช่วยเป็นทั้งเกราะป้องกันภัยอันตราย ที่ตนกำลังใช้ชีวิตเสี่ยงอยู่อย่างไม่รู้ตัว ก่อนที่จะสาย เกินไป ในขณะเดียวกัน การสำรวจตนเองก็จะเป็นน้ำทิพย์เสริมกำลังใจ ให้ดำเนินชีวิตที่ดีอยู่แล้วให้ดีต่อๆ ไป
การสำรวจตนเองดีอย่างไร
สำหรับคนที่ดำเนินชีวิตอย่างถูกต้องถูกทางอยู่แล้ว การสำรวจตนเองอย่างน้อยก็จะทำให้ตนเองเพิ่มพลัง แก่ตนเองยิ่งขึ้น เพื่อรักษาสภาพการดำรงชีวิตที่ดีที่ ถูกต้องต่อๆ ไป แต่ที่เป็นประโยชน์อย่างเป็นพิเศษ คือสำหรับคนที่เมื่อได้สำรวจตนเองอย่างลึกซึ้ง ก็พบว่าตนคงต้องกำลังดำเนินชีวิตอย่างไม่ถูกต้องถูกทางอย่างแน่นอน เพราะก่อนเข้านอนก็หลับยาก เนื่องจากต้องคิดห่วงกังวลถึงวันพรุ่งนี้ เมื่อหลับก็ฝันร้าย ตื่นขึ้นมาก็ปวดศีรษะหงุดหงิด ท้องไส้ไม่ปกติ ไม่สบายเจ็บไข้ได้ป่วยบ่อยอย่างไม่มีสาเหตุ
ตรงนี้เอง ที่เป็นประโยชน์อย่างสำคัญของการสำรวจตนเอง ต่อคนที่กำลังดำเนินชีวิตหรือมีชีวิตที่ไม่เป็นสุข เพราะปัญหาใหญ่ที่สุดของคนที่มีชีวิตอย่างไม่เป็นสุขตลอดชีวิต ก็คือไม่ทราบว่า ตนเองกำลังดำเนินชีวิตอย่างไม่ถูกต้อง ถูกทาง
สำคัญยิ่งกว่านั้น การพบปัจจัยต้นเหตุของความเป็นทุกข์ของคนเราแต่ละคน เป็นปัจจัยสำคัญที่สุด สู่การแก้ไขปัญหาต้นเหตุหรือปัจจัยต้นเหตุของปัญหาอย่างถูกทาง
การสำรวจตนเอง ควรจะทำเมื่อไร
คำตอบคือ การสำรวจตนเอง ยิ่งทำบ่อยเท่าไร ก็ยิ่งดี แต่สำหรับท่านที่อยากได้คำแนะนำสำหรับการสำรวจตนเองอย่างเป็นกิจจะลักษณะขึ้นมาหน่อย ผู้เขียนก็ขอแบ่งปันเรื่องเวลาการสำรวจตนเองของผู้เขียนดังนี้ครับ ทุกคืนก่อนเข้านอน ก็ควรใช้เวลาไม่ต้องมากนัก ทำจิตใจให้สงบ สำรวจตรวจสอบตนเองว่าทุกวันนี้ตนเองกำลังเป็นอย่างไร ทบทวนตรวจสอบสิ่งที่กำลังทำอยู่ในทุกๆ เรื่องทุกๆ ด้านอย่างทั่วไปว่าเป็นอย่างไรจิตใจเป็นอย่างไร ปลอดโปร่งอยู่หรือไม่ อย่างไร สุขภาพร่างกายเป็นอย่างไร เจ็บไข้ได้ป่วยหรือเป็นอะไรต่ออะไรเกี่ยวกับสุขภาพมากน้อยแค่ไหน
สำหรับท่านที่สวดมนต์ไหว้พระเป็นประจำก่อนนอน ก็ยิ่งดี ใช้เวลาทุกคืนไม่ต้องยาวนานนัก หลังจบการสวดมนต์ระลึกถึงพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ และผู้มีพระคุณ ตรวจสอบสำรวจตนเองแล้วจึงเข้านอน การสำรวจตนเองเป็นประจำสั้นๆ แต่ละคืนก่อนเข้านอนเป็นสิ่งดี แต่บางที มีบางเรื่องราว บางสิ่ง ที่อาจสำรวจไม่พบจากการสำรวจตนเองแต่ละคืนอย่างสั้นๆ เร็วๆ ดังนั้น จึงควรมีเวลาหรือวาระเป็นพิเศษสำหรับการสำรวจตนเองที่ลึกขึ้น ใช้เวลามากขึ้น ซึ่งอาจเลือกวัน-วาระพิเศษทางศาสนา หรือวัน-วาระพิเศษของตนเอง และของสังคมทั่วไป
วาระพิเศษทางศาสนา เช่น สำหรับพุทธศาสนิกชน ในวันที่มีความสำคัญเป็นพิเศษทางพุทธศาสนาของแต่ละปี ก็มีเช่น วันมาฆบูชา วันวิสาขบูชา วันอาสาฬหบูชา วันเข้าพรรษา วันออกพรรษา วาระพิเศษส่วนตัว เช่น วันเกิดของตนเอง
วาระพิเศษของสังคม เช่น วันขึ้นปีใหม่สากล (คืนวันที่ 31 ธันวาคมของทุกปี) วันสงกรานต์หรือวันขึ้นปีใหม่ตามประเพณีไทย
การสำรวจตนเองกับการทำสมาธิ เกี่ยวข้องกันหรือไม่ อย่างไร ก็ขึ้นอยู่กับความหมายของการทำสมาธิครับ เพราะหัวใจสำคัญของการสำรวจตนเองก็คือ ทำจิตใจให้สงบ มีสมาธิที่จะสำรวจตรวจสอบตนเองอย่างรอบคอบ สำหรับผม จะไม่เน้นเรื่องพิธีกรรมในเรื่องต่างๆ ที่ทำ ยกเว้นที่เป็นเรื่องของระเบียบประเพณี ดังนั้น จึงไม่นึกถึงพิธีกรรมหรือวิธีการของการทำสมาธิ เมื่อทำจิตใจให้สงบสำหรับการสำรวจตนเองนัก
แต่สำหรับท่านที่คุ้นเคยหรือเคยชินกับวิธีการทำสมาธิ เพื่อให้จิตใจสงบ ก็เป็นประโยชน์และดีครับ และอาจจะ (คงจะ) ทำจิตใจให้มีสมาธิได้มากกว่าที่ผมเองทำ ดังนั้นเรื่องการทำสมาธิกับการสำรวจตนเอง ก็ควรจะไปด้วยกันได้
ยกเว้นแต่ว่า การทำสมาธิต้องมี พิธีกรรม ที่ซับซ้อน ต้องมีการเตรียมจิตใจ ทำจิตใจ เพื่อให้จิตเข้าถึงระดับหรือชั้นตามพิธีกรรมที่เกี่ยวกับเรื่องความเชื่อความศรัทธา ก็อาจจะ ไม่ใช่ สิ่งที่เรากำลัง คุย กันอยู่ เพราะจิตใจจะไปหมกมุ่นกับการพยายามทำตามผู้นำในพิธีกรรมบางอย่างของศาสนา (ที่อาจไม่ใช่ศาสนาแท้) ครับ
เมื่อถึง ณ จุดนี้ สำหรับท่านที่เห็นด้วยกับความสำคัญและประโยชน์ของการสำรวจตนเอง และไม่ คุ้นเคยกับการที่จะสำรวจตนเองเป็นประจำทุกคืนก่อนนอน หรือสำรวจตนเองอย่างจริงจังขึ้นในวัน-วาระพิเศษดังกล่าวไปแล้ว ท่านก็สามารถจะสำรวจตรวจสอบตนเองได้ทุกขณะและทุกสถานที่ครับ ไม่ว่าจะเป็นระหว่างการเดินทางไปทำงาน กลับบ้าน ระหว่างทำงาน หรือมีกิจกรรมพิเศษบางอย่างอยู่ เช่น เดินออกกำลังกาย ท่านก็สามารถจะสำรวจตรวจสอบตนเองได้เสมอครับ แล้วจะพบว่า การสำรวจตนเองนี้ ดีจริง
พบกันใหม่ฉบับหน้า
พบกับเรื่องนี้ได้ที่ : http://update.se-ed.com/251/chaiyakupt-251.shtml
