บทความ
โดย สุทธิพงษ์ พงษ์วร นักวิชาการสาขาชีววิทยา สสวท.
ปฏิบัติการสาวไส้ เติมความสนุกในชีววิทยา
ในการเรียนรู้เกี่ยวกับระบบทางเดินอาหารในชั้นเรียนวิทยาศาสตร์ โดยทั่วไปนักเรียนมักจะเรียนรู้ผ่านสื่อประเภทภาพแสดงทางเดินอาหาร หรือโมเดลมนุษย์ แต่แบบหลังก็มีราคาแพงเกินกว่าจะจัดซื้อได้ทุกโรงเรียน จึงเป็นที่มาของการสร้างชุดการสอน การเปรียบเทียบทางเดินอาหารสัตว์ ขึ้นมาให้เป็นทางเลือกสำหรับการเรียนการสอนในเรื่องนี้
ชุดการสอนนี้นำเสนอรูปแบบของการเรียนรู้ผ่านการลงมือปฏิบัติกับสิ่งมีชีวิตจริงๆ โดยการศึกษาเปรียบเทียบทางเดินอาหารของปลาชนิดต่างๆ เหมาะสำหรับนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาตอนปลาย จุดประสงค์หลักของการเรียนรู้ในเรื่องนี้ก็คือ นักเรียนต้องสามารถระบุตำแหน่ง และหน้าที่ของส่วนประกอบต่างๆ ของทางเดินอาหารได้ สามารถเปรียบเทียบความแตกต่างระหว่างทางเดินอาหารของสัตว์ที่ศึกษาได้ โดยเฉพาะความแตกต่างระหว่างสัตว์กินเนื้อและสัตว์กินพืช นอกจากนี้ควรระบุถึงกระบวนการย่อยเซลลูโลสในสัตว์ได้ด้วย
แต่สำหรับเด็กประถมปลายและมัธยมต้น หากคุณครูจะนำเรื่องนี้ไปสอนก็ได้ โดยเน้นแค่ในขอบเขตของเนื้อหาที่ระบุไว้ในหลักสูตร หลักๆ ก็เพื่อให้นักเรียนได้เห็นทางเดินอาหารของปลาที่นำมาศึกษา ทั้งในเรื่องของลักษณะของความหนา-บาง และความยาวของทางเดินอาหาร แต่สิ่งที่คุณครูต้องระมัดระวังเป็นพิเศษสำหรับเด็กประถมปลาย ก็คือเรื่องการใช้มีดผ่าปลา คุณครูอาจจะแก้ปัญหาในเรื่องนี้ได้ง่ายๆ โดยคุณครูทำการผ่าท้องปลาเปิดไว้ให้นักเรียนเลย และให้นักเรียนค่อยๆ คลี่ลำไส้ปลาที่ขดกันออกมาเป็นเส้นตรงและนำมาวัดความยาว และศึกษาลักษณะผนังลำไส้ได้โดยไม่ต้องใช้มีดสำหรับกรณีนี้
จากการทดลองนำไปใช้ในโรงเรียนและทดลองใช้กับนักเรียนระดับมัธยมปลายพบว่า ถ้าการเรียนการสอนในชั้นเรียน คุณครูเพียงแต่สอนว่า... ทางเดินอาหารของมนุษย์มีความยาวประมาณ 30 ฟุต นักเรียนอาจจะทึ่งกับตัวเลข จากนั้นเมื่อเวลาผ่านไปก็จะลืม...
นักเรียนกำลังช่วยกันแยกลำไส้ปลานิลออกมาให้เป็นเส้นตรง
เพื่อสะดวกในการนำมาวัดความยาว
แต่จากผลการนำไปทดลองใช้ในโรงเรียนระดับมัธยมปลาย สิ่งที่สังเกตได้ก็คือ ผู้สอนจะได้เห็นปรากฏการณ์แห่งความสุข สนุก และตื่นเต้นที่นักเรียนแสดงออกมาทางสีหน้า ในขณะที่กำลังทำกิจกรรม โดยเฉพาะในช่วงของการสาวไส้ปลานิลออกมาวัดความยาว นักเรียนจะต้องอาศัยความอดทนและความประณีตเป็นอย่างมาก นักเรียนจะได้ฝึกทักษะกระบวนการทางวิทยาศาสตร์ และทางสังคมไปพร้อมๆ กัน
ถ้าคุณครูกังวลเรื่องเวลาในการจัดกิจกรรม เพื่อไม่ให้เสียเวลากับตัวอย่างสัตว์หลายๆ ชนิด คุณครูอาจจะให้นักเรียนแต่ละกลุ่มศึกษาตัวอย่างสัตว์ที่แตกต่างกัน หรือนักเรียนศึกษาตัวอย่างสัตว์หนึ่งชนิด และคุณครูศึกษาหรือเตรียมไว้ล่วงหน้าหนึ่งชนิด จากนั้นให้นักเรียนนำเอาสิ่งที่ศึกษาได้มาเปรียบเทียบกับตัวอย่างของคุณครู ก็จะช่วยลดเวลาในการทำการทดลองลงไปได้
สำหรับรายละเอียดของชุดการสอน และขั้นตอนการผ่าปลา พร้อมภาพประกอบ สามารถดาวน์โหลดไฟล์ได้จากเว็บไซต์สาขาชีววิทยา http://www.ipst.ac.th/biology/index.html โดยเมื่อเข้ามาที่หน้าแรกของเว็บสาขาชีววิทยาแล้ว ให้มองหาเมนูที่ชื่อ Download File แล้วคลิกเข้าไป ก็จะพบกับชุดการสอนดังกล่าว ซึ่งนอกจากชุดการสอนนี้แล้ว ก็ยังมีชุดการสอนอื่นๆ ให้คุณครูนำไปใช้สอนเด็กได้อีก พร้อมทั้งเว็บไซต์แห่งนี้ยังเป็นแหล่งข้อมูลทางการศึกษาชีววิทยา ที่คุณครูสามารถนำไปใช้ได้ เชื่อว่าชุดการสอนนี้คงจะทำให้เด็กๆ ได้เรียนรู้ไปพร้อมๆ กับความสนุกสนานในชั้นเรียนวิทยาศาสตร์ และหากท่านใดมีข้อเสนอแนะ ปัญหา หรือข้อมูลเพิ่มเติม ติดต่อได้โดยตรงที่ สาขาชีววิทยา สสวท.
พบกับเรื่องนี้ได้ที่ : http://update.se-ed.com/248/digestion-248.shtml
