http://update.se-ed.com     หน้าแรก    ฉบับก่อน      แนะนำ     ติดต่อเรา     สมาชิก     ซีเอ็ด      

ฉบับ 214 กรกฎาคม 2548 ประจำฉบับ   o บอกกล่าว   o จดหมายถึงบ.ก.   o มองโลก   o มองไทย   o Space Hotline   o คุยกับชัยคุปต์   o นักวิทย์รุ่นเยาว์   o ประลองปัญญา   o เรื่องจากปก   o บทความ/สารคดี บอกรับจดหมายข่าว โปรดแจ้ง E-Mail ของคุณ Subscribe     Unsubscribe   Powered by YourMailinglist Provider.com   ดูจดหมายข่าวเก่า

เรื่องจากปก #214                  เปิดเผยผลสำรวจดวงจันทร์ไททันและดวงจันทร์เอนเซลาดุส           นับตั้งแต่เดินทางถึงดาวเสาร์ ยานแคสสินีก็ได้สร้างผลงานซึ่งทำให้นักวิทยาศาสตร์ตื่นตาตื่นใจมากมาย ไม่ว่าจะเป็นการสำรวจวงแหวนของดาวเสาร์ และดวงจันทร์บริวารอีกหลายดวง และดวงจันทร์ที่ได้รับความสนใจอย่างยิ่ง นั่นก็คือดวงจันทร์ไททันและดวงจันทร์เอนเซลาดุส   ดวงจันทร์ไททัน          ดวงจันทร์ไททัน(Titan)เป็น  เป้าหมายหลักของโครงการแคสสินี--ฮอยเกนส์ นักวิทยาศาสตร์ให้ความสนใจดวงจันทร์ที่ใหญ่ที่สุดของดาวเสาร์ดวงนี้ เพราะมีบรรยากาศที่หนาแน่นคล้ายโลกในยุคแรกๆ และ เชื่อกันว่าในบรรยากาศยุคนั้นอุดม ไปด้วยอินทรียสาร         เมื่อภาพพื้นผิวไททันจากยาน แคสสินีถูกส่งมายังโลก ภาพที่มีความละเอียดสูงแสดงให้เห็นว่าพื้นผิวไททันประกอบด้วยพื้นที่ทั้งสว่างและพื้นที่ มืดทึบ นักวิทยาศาสตร์คาดว่าบริเวณมืดทึบอาจเป็นทะเลสาบอีเทน  บริเวณพื้นที่สว่างแห่งหนึ่งมีลักษณะเหมือนเกาะอยู่ในพื้นที่มืดทึบซึ่งนักวิทยาศาสตร์เรียกมันว่า เกรต บริเทน อีกภาพเผยให้เห็นริ้วลายปกคลุมเหนือพื้นผิว มันอาจจะเป็นไฮโดรคาร์บอนซึ่งถูกลมพัดพาหรืออาจจะ เป็นแผ่นน้ำแข็งก็ได้         ภาพจากเรดาร์ที่ถ่ายบริเวณใกล้ขั้วเหนือทำให้นักวิทยาศาสตร์เห็นลักษณะภูมิประเทศชัดเจนขึ้น มันแสดงให้เห็นว่าสภาพทางธรณีของไททันมีความหลากหลายและมีอายุน้อย บริเวณสว่างเป็นพื้นที่ขรุขระ และบริเวณมืดทึบเป็นพื้นที่ราบเรียบบริเวณที่ชื่อว่า แบล็คแคต (Black  Cat)  ซึ่งมืดทึบมาก อาจจะเป็นทะเลสาบไฮโดรคาร์บอน        ทว่าสิ่งที่น่าตื่นเต้นที่สุดก็คือการพบว่าชั้นบรรยากาศของไททันไม่ใช่มีเพียงโมเลกุลของไนโตรเจนและมีเทนอย่างที่เชื่อกันมานานเท่านั้น แต่ยังมีโมเลกุลของสารประกอบออกซิเจน ไนโตรเจน รวมทั้งสารพวกไฮโดรคาร์บอนอีกหลายชนิดด้วย เช่น อีเทน, ไดอะเซตทิลีน  , โพรเพน เป็นต้น        แล้ววันที่นักวิทยาศาสตร์รอคอยก็มาถึง ยานสำรวจฮอยเกนส์ได้แยก ตัวจากยานแม่แคสสินี เมื่อวันที่ 24 ธันวาคม 2547 มันเดินทางไกลสี่ล้านกิโลเมตรถึงดวงจันทร์ไททันและฝ่าบรรยากาศที่หนาแน่น ซึ่งปิดบังความลึกลับของพื้นผิวไว้ได้สำเร็จ เมื่อวันที่ 14 มกราคม 2548 ยานฮอยเกนส์เข้าสู่บรรยากาศชั้นบนสุดของดวงจันทร์ไททันที่ระดับความสูงประมาณ 1,270 กิโลเมตรด้วยความเร็ว 22,000 กิโลเมตรต่อชั่วโมง ช่วงเวลานี้ยานได้เก็บข้อมูลองค์ประ กอบทางเคมีของอุณหภูมิ ความเร็วลมในชั้นบรรยากาศ ข้อมูลทั้งหมดถูกส่งไปยังยานแคสสินี         ยานฮอยเกนส์ทัชดาวน์พื้นผิวอย่างปลอดภัยเมื่อเวลาประมาณ 07.45-07.46 น.หลังจากนั้น มันใช้เวลานานมากกว่า 90 นาทีส่งข้อมูลมายังโลก ภาพถ่ายพื้นผิวดวงจันทร์ไททันสองในสามภาพของภาพถ่ายชุดแรก ดูเหมือนว่าจะทำให้สมมติฐานของนักวิทยาศาสตร์ที่ว่าพื้นผิวส่วนใหญ่ของไททันปกคลุมด้วยทะเลมีเทนหรืออีเทนถูกต้อง ภาพชุดที่สองเป็นภาพแสดงภูมิประเทศของดวงจันทร์ไททันหลายภาพ และหนึ่งในนั้นเป็นภาพภูมิประเทศที่เหมือนเส้นใยประสาทหรือรากพืช ภาพนี้มันปฏิเสธไม่ได้ว่าเรากำลังเห็นทางน้ำไหลหรือคลองและบางส่วนของแนวชายฝั่งทะเล        หลังจากนั้นไม่นานนัก นักวิทยาศาสตร์ก็ตื่นเต้นกันอีกครั้งหนึ่งเมื่อค้นพบหลักฐานที่ชี้ว่าบรรยากาศของไททันอุดมไปด้วยอินทรียสาร  ค้นพบจุดสว่างบนพื้นผิวของดวงจันทร์ไททัน และค้นพบพื้นผิวซึ่งอาจจะเป็นภูเขาไฟบนดวงจันทร์ไททัน ทั้งหมดนี้เกิดจากผลงานของยาน   แคสสินีซึ่งบินผ่านดวงจันทร์ไททันสองครั้งเมื่อวันที่ 31 มีนาคม และ 16  พฤษภาคม 2548        สเปกโทรมิเตอร์อินฟราเรด  ตรวจพบลมวนเหนือขั้วเหนือของ  ดวงจันทร์ไททันซึ่งคล้ายกับที่เกิดกับโลก กล้องอินฟราเรดตรวจพบภูมิประเทศทรงกลมมีเส้นผ่านศูนย์กลาง 30 กิโลเมตรซึ่งไม่เคยเห็นบนพื้น ผิว ดวงจันทร์ใดๆ ของดาวเสาร์มาก่อน นักวิทยาศาสตร์ตั้งสมมติฐานว่า มันอาจจะเป็นภูเขาไฟน้ำแข็งและปล่อยก๊าซมีเทนสู่ชั้นบรรยากาศ         ยานแคสสินีจะบินผ่านดวงจันทร์ ไททันอีกกว่าสามสิบครั้ง ซึ่งเป็นเวลายาวนานพอที่จะทำให้นักวิทยาศาสตร์ เห็นรายละเอียดของมันได้อย่างทะลุ ปรุโปร่ง    ดวงจันทร์เอนเซลาดุส           เอนเซลาดุสเป็นดวงจันทร์ขนาดกลาง มีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 500 กิโลเมตร พื้นผิวเป็นน้ำแข็งสะท้อนแสงอาทิตย์ได้ราว 90 เปอร์เซ็นต์  นักวิทยาศาสตร์ให้ความสนใจ ดวงจันทร์ดวงนี้มาก เพราะลักษณะทางธรณีของเอนเซลาดุสมีความแตกต่างกับดวงจันทร์ใกล้เคียง  กล่าวคือในขณะที่ดวงจันทรอื่นๆ มีพื้นผิวที่เต็มไปด้วยหลุมอุกกาบาตซึ่งบ่งชี้ว่าอายุของพื้นผิวค่อนข้างเก่าแก่และไม่มีปฏิกิริยาอีกแล้ว ทว่าดวงจันทร์เอนเซลาดุสกลับมีพื้นผิวที่ค่อนข้างราบเรียบ มีหลุมอุกกาบาตไม่มากนัก และมีร่องและสันเขาตัดกันยุ่งเหยิงไปหมด นักวิทยาศาสตร์เชื่อว่าลักษณะเช่นนี้แสดงถึงวิวัฒนาการของพื้นผิวที่มีความซับซ้อนซึ่งอาจจะเกิดจากภูเขาไฟและแผ่นดินไหวและสภาพ ของพื้นผิวก็น่าจะยังคงมีปฏิกิริยาอยู่ในปัจจุบัน การที่มันสะท้อนแสงได้ดีอาจเป็นไปได้ว่าเกิดจากอนุภาคน้ำแข็งที่สะสมบนพื้นผิว  ซึ่งเกิดจากจากภูเขาไฟน้ำแข็ง นอกจากความเด่นของลักษณะทางธรณีแล้ว เอนเซลาดุสอาจจะเป็นแหล่งผลิต อนุภาคที่อยู่ในวงแหวน E วงแหวนบางๆ ของดาวเสาร์อีกด้วย        ภาพถ่ายจากยานแคสสินีซึ่งมีความละเอียดสูงนำความตื่นเต้นให้ กับนักวิทยาศาสตร์อย่างยิ่ง พื้นผิวของดวงจันทร์ดวงนี้มีเสน่ห์มากกว่าที่คิดไว้ ภูมิประเทศทั่วไปของเอนเซลาดุสเป็นสันเขาและร่องยาวตัดกัน มีหลุมอุกกาบาตเล็กน้อย สันเขาคล้ายสันเขาบนพื้นผิวของดวงจันทร์ยูโรปาและร่องบนพื้นผิวคล้ายกับร่องบนพื้นผิวของดวงจันทร์แกนีมิดของดาวพฤหัสบดี        เครื่องมือแมกนิโทมิเตอร์ของ ยานแคสสินีตรวจพบสนามแม่เหล็กและบรรยากาศของเอนเซลาดุสด้วย นักวิทยาศาสตร์ตั้งสมมติฐานในเบื้องต้นว่า บรรยากาศของมันน่าจะมีแหล่งที่มาจากภูเขาไฟ หรือน้ำพุร้อน หรืออาจจะเป็นก๊าซจากพื้นผิวหรือ อาจจะใต้พื้นผิวก็ได้        ยานแคสสินีจะบินเข้าใกล้ดวงจันทร์เอนเซลาดุสอีกสองครั้ง นักวิทยาศาสตร์จะใช้เวลาราวหนึ่งปีในการวิเคราะห์และแปลผลข้อมูล อย่างไรก็ตาม ข้อมูลที่มีอยู่ในขณะนี้ก็เพียงพอที่จะเห็นแนวโน้มว่าดวงจันทร์เอนเซลาดุสกำลังจะกลายเป็นดวงจันทร์ที่โดดเด่นของดาวเสาร์เช่นเดียวกับดวงจันทร์ไอโอของดาวพฤหัสบดี                                                โดย... บัณฑิต คงอินทร์ อ่านเรื่องราวของการสำรวจดวงจันทร์ไททันและเอนเซลาดุสทั้งหมด พร้อมภาพประกอบได้จากนิตยสาร UpDATE ฉบับ 214 กรกฎาคม 2548 พบกับเรื่องนี้ได้ที่ : http://update.se-ed.com/214/titan_enceladus.htm กลับไปหน้าเรื่องจากปก   UpDATE นิตยสารรายเดือน ราคาฉบับละ 75 บาท http://update.se-ed.com อัตราสมาชิก 12 ฉบับ 825 บาท จัดพิมพ์โดย บริษัท ซีเอ็ดยูเคชั่น จำกัด(มหาชน) อาคารเนชั่นทาวเวอร์ ชั้น 19 เลขที่ 46/87-90 ถ.บางนา-ตราด แขวงบางนา เขตบางนา กรุงเทพฯ 10260 โทร.0 2739 8111 โทรสาร 0 2739 8228 E-mail : update@se-ed.com