http://update.se-ed.com     หน้าแรก    ฉบับก่อน      แนะนำ     ติดต่อเรา     สมาชิก     ซีเอ็ด      

ฉบับ 194 พฤศจิกายน 2546 ประจำฉบับ   o บอกกล่าว   o จดหมายถึงบ.ก.   o มองโลก   o มองไทย   o Space Hotline   o คุยกับชัยคุปต์   o นักวิทย์รุ่นเยาว์   o ประลองปัญญา   o เรื่องจากปก   o บทความ/สารคดี บอกรับจดหมายข่าว โปรดแจ้ง E-Mail ของคุณ Subscribe     Unsubscribe   Powered by YourMailinglist Provider.com   ดูจดหมายข่าวเก่า   Visitors:

สารคดีวิทยาศาสตร์ #194                 นักต่อสู้สิ่งสกปรก          พวกเราเคยคิดว่าฝุ่นปลิวมาจากทางหน้าต่าง แต่ตอนนี้เราจะได้รู้มากกว่านั้น ขอต้อนรับทุกท่านเข้าสู่ยุคแห่งการทำความสะอาดยุคใหม่ ณ บัดนี้         มันเคลื่อนไหวอย่างต่อเนื่องไม่หยุดหย่อน เมื่อเข้าไปจัดการกับมัน มันก็จะฟุ้งกระจายและหายไป แต่เมื่อคุณเลิกใส่ใจมัน มันก็จะค่อยๆ กลับมารวมกลุ่มกันอย่างเงียบๆ อีกครั้ง บนที่ครอบหลอดไฟ บนหิ้ง ตามหัวมุมและรอยแยกต่างๆ มันจะเข้าจู่โจมคุณจากใต้เตียง ไม่ว่าคุณจะทำความสะอาดบ่อยแค่ไหน ฝุ่นก็ดูเหมือนจะยังคงได้เปรียบคุณอยู่ตลอดเวลา        นั่นแค่ในบ้านของคุณเท่านั้น ลองจินตนาการดูสิคะว่าการดูแลสถานที่ใหญ่ๆ ที่ต้องจัดโชว์เครื่องประดับตกแต่งเล็กๆ น้อยๆ ที่แสนจะประณีตเต็มไปหมดทุกๆ วัน และมีคนเป็นพันๆ คน เดินผ่านในแต่ละปี มันคือสงครามต้านฝุ่นที่ผู้ดูแลบ้านและพระราชวังที่สำคัญในประวัติศาสตร์ต้องคิดหลักวิทยาศาสตร์ที่เป็นระบบขึ้นเพื่อตรวจสอบเรื่องนี้อย่างละเอียด        ฝุ่นก่อให้เกิดปัญหาใหญ่ขึ้นสอง อย่างแก่พิพิธภัณฑ์และสิ่งก่อสร้างทางประวัติศาสตร์ เราจะไม่ขอเอ่ยชื่อสถานที่อย่างเฉพาะเจาะจง เพราะอาจทำให้เกิดผลเสียแก่สถานที่ดังกล่าวได้ ปัญหาแรกก็คือ การทำความสะอาดต้องใช้เวลาและค่าใช้จ่ายมาก เคท เฟรม หัวหน้าฝ่ายดูแลความสะอาดของพระราชวังที่มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์ ซึ่งเป็นองค์กรที่ดูแลรับผิดชอบอาคารห้าแห่งของราชสำนักของเกาะอังกฤษ เปิดเผยว่าต้องใช้เวลาประมาณ 40 ชั่วโมงในการทำความสะอาดทุกวัน และต้องเสียค่าใช้จ่ายทั้งหมดในการดูแลพระราชวังที่มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์นี้มากกว่าแปดล้านห้าแสนบาทในแต่ละปี         ในการต่อสู้สงครามสิ่งสกปรกกับพวกปุยนุ่น พวกเราดูเหมือนจะเป็นศัตรูตัวฉกาจเสียเอง         ปัญหาอีกอย่างหนึ่งที่สร้างความกดดันยิ่งกว่าก็คือ การทำความสะอาดสิ่งมีค่าที่นำออกงานแสดงอาจจะทำให้สิ่งของนั้นเกิดความเสียหายได้ แม้แต่เครื่องดูดฝุ่นซึ่งเป็นเครื่องมือทำความสะอาดที่อ่อนโยนที่สุด ก็อาจทำให้พื้นผิวที่ละเอียดอ่อนเป็นรอย หรือดูดเอาเส้นด้ายที่สำคัญจำนวนสองถึงสามเส้นของผ้าทอโบราณได้ มอร์เทน รีห์ล-สเวนด์เซน แห่งห้องปฏิบัติการของพิพิธภัณฑ์แห่งชาติเมือง โคเปนเฮเกน ประเทศเดนมาร์ก กำลังศึกษาเรื่องการสะสมของฝุ่นบนเรือไวกิงที่มีอายุหนึ่งพันปีในงานนิทรรศการกลางแจ้ง ณ พิพิธภัณฑ์ในเมืองรอสกิลด์ เขากล่าวว่า “ทุกครั้งที่มีการทำความสะอาดเรือ ชิ้นส่วนเล็กๆ บางชิ้นจะแตกออก” และไม่ว่าการแตกออกนั้นจะเล็กน้อยแค่ไหน แต่มันก็แสดงถึงการต้องสูญเสียข้อมูลปลีกย่อยของวัตถุนั้น ถึงแม้ว่าชิ้นส่วนบางอย่างจะสามารถเอากลับคืนมาได้จากถุงเครื่องดูดฝุ่นและนำกลับไปไว้ที่เดิม แต่เราก็เห็นได้อย่างชัดเจนว่า การ ทำความสะอาดทำให้เกิดการสึกกร่อนของสิ่งที่นำมาแสดงได้จริงๆ รีห์ล--  สเวนด์เซน กล่าว        การศึกษาค้นคว้าเมื่อไม่กี่ปีมานี้พยายามใช้รากฐานทางวิทยาศาสตร์มาศึกษาเรื่องฝุ่น เช่น ฝุ่นประกอบด้วยอะไรบ้าง? พวกมันใช้เวลาในการรวมตัวกันรวดเร็วแค่ไหน? พวกมันทำให้เกิดความเสียหายได้อย่างไร? และวิธีที่ดีที่สุดในการควบคุมพวกมันคืออะไร?        ปีเตอร์ บริมเบิลคอมบ์ นักเคมีด้านชั้นบรรยากาศและผู้เชี่ยวชาญเรื่องฝุ่นแห่งมหาวิทยาลัยแองเกลียตะวันออก เมืองนอร์วิช สหราชอาณาจักร กล่าวว่า “ความเชื่อเก่าๆ จะคิดว่าฝุ่นพัดเข้ามาจากทางหน้าต่างหรือประตู” เขาเป็นผู้หนึ่งที่ร่วมศึกษาวิจัยที่เทตแกลเลอรีของลอนดอน ซึ่งอยู่ติดกับ the National Trust องค์กรที่เป็นเจ้าของและดูแลตึกเก่าๆ ที่สวยงามและบริเวณที่มีความสำคัญในเขตชนบท อันเป็นมรดกของชาวอังกฤษ และพระราชวังที่มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์ ซึ่งแกลเลอรีนี้กำลังริเริ่มที่จะล้มล้างความเชื่อดังกล่าว        ยกตัวอย่างเช่น เทตแกลเลอรีแห่งเกาะอังกฤษ พวกเขาต้องการทราบว่าเครื่องปรับอากาศช่วยป้องกันภาพเขียนไม่ให้เกิดความเสียหายอันเนื่องจากการรบกวนของอากาศหรือไม่ เพื่อหาคำตอบนี้ นักอนุรักษ์หลายคนวางแผ่นสไลด์ของกล้องจุลทรรศน์ไว้ที่ขอบด้านบนของภาพเขียนหลายๆ ภาพ และทิ้งไว้อย่างนั้นเป็นเวลาเจ็ดวัน บางภาพเป็นภาพในแกลเลอรีเก่าๆ ซึ่งระบายอากาศผ่านออกทางประตูและช่องรับแสงบนหลังคาเป็นส่วนใหญ่ ที่เหลือเป็นแกลเลอรีที่ค่อนข้างใหม่และติดเครื่องปรับอากาศ ในช่วงปลายสัปดาห์ที่เก้าของการศึกษาวิจัย พวกเขาวัดปริมาณของแสงที่สะท้อนจากแผ่นสไลด์เพื่อจะดูว่ามีฝุ่นสะสมอยู่มากแค่ไหน        และเป็นที่น่าประหลาดใจว่า พื้นที่ปลอดฝุ่นจะเป็นที่ที่อยู่ห่างจากเครื่องปรับอากาศ เฮเลน สแปนด์ นักอนุรักษ์คนหนึ่งของแกลเลอรีกล่าวว่า “เมื่อปิดเครื่องปรับอากาศ พื้นที่บริเวณเครื่องปรับอากาศนั้นจะดีกว่าพื้นที่ที่ไม่มีระบบการระบายอากาศที่ทันสมัยเพียงแค่สองเท่าเท่านั้น” ในปีที่ผ่านมา รีห์ล-สเวนด์เซน และเพื่อนร่วมงานของเขา อาเนตต์ เฮล์ม ปีเทอร์เซน ใช้เทคนิคที่คล้ายคลึงกันนี้ศึกษาเรื่องฝุ่นบนเรือไวกิง พวกเขาวางแผ่นที่มีความเหนียวไว้ตามที่ต่างๆ ทั้งในเรือและรอบๆ เรือซึ่งเปิดโล่ง จากนั้นนำมาวิเคราะห์โดยใช้กล้องจุลทรรศน์แบบใช้แสง กล้องจุลทรรศน์อิเล็กตรอนแบบส่องกวาด และวิธีแก๊สโครมาโทกราฟี แล้วพวกเขาก็ค้นพบว่าฝุ่นนั้นถูกหุ้มไปด้วยตัวพลาสติกที่เป็นพิษจากกระเบื้องปูพื้นพีวีซี         ในขณะเดียวกัน บริมเบิลคอมบ์และเพื่อนร่วมงานของเขาก็ใช้แผ่นที่มีความเหนียวในการรวบรวมฝุ่นตามบ้านทางประวัติศาสตร์อังกฤษหลายหลัง รวมทั้งบ้านโนลในเมืองเคนต์ ออสเทอร์เลย์ พาร์ก ที่เป็นบ้านเก่าแก่ในลอนดอนตะวันตก และบ้านอัดเลย์ เอนด์ ในเมืองเอสเซ็ก โดยวางแผ่นเหนียวในแนวตั้งห่างกัน 20 เซนติเมตร ตามผนัง ผ้าม่าน และผ้าทอ และวางในแนวนอนตามผ้าคลุมเตียงและพื้น         หลังจากนั้นแปดสัปดาห์ พวกเขาก็นำแผ่นเหนียวตัวอย่างดังกล่าวไปตรวจสอบด้วยกล้องจุลทรรศน์เพื่อค้นหาว่ามีอนุภาคอะไรบ้างที่ติดอยู่ และเป็นอนุภาคที่มีแหล่งกำเนิดมาจากที่ไหน คณะนักวิจัยยังใช้เทคนิควิเคราะห์ภาพโดยอัตโนมัติเพื่อคำนวณว่ามีฝุ่นที่สะสมอยู่จำนวนเท่าใดอีกด้วย        การค้นคว้าวิจัยทั้งสามกล่าวหาผู้ต้องหาเดียวกัน ก็คือ พวกเรา ในสถานที่ที่มีผู้ชมจำนวนมากจะมีฝุ่นอยู่ในระดับสูง และวัตถุที่ผู้เยี่ยมชมเข้าใกล้มากที่สุดก็คือวัตถุที่มีปุยขนอ่อนๆ ห่อหุ้มอยู่หนาแน่นมากที่สุด ถึงแม้ว่าแผ่นบาง ๆ ของผิวหนังและเส้นผมจะก่อให้เกิดฝุ่นสกปรกได้ง่าย แต่ผลก็ปรากฏออกมาว่าสิ่งที่คุกคามความสะอาดที่สำคัญที่สุดมาจากเสื้อผ้า เคที ลิทโกว์ นักอนุรักษ์อาวุโสของ the National Trust กล่าวว่า “เส้นใยของเสื้อกันหนาวที่เต็มไปด้วยขนจะหลุดออกมา” ในกรณีของเรือไวกิง เป็นที่น่าสังเกตว่าเส้นใยที่อยู่บนเรือจะเป็นปอยบางๆ ของผ้าฝ้ายสีน้ำเงินจากกางเกงยีนส์ของผู้เยี่ยมชม        เป็นที่รู้กันว่าบางครั้งคนเรานี้เองเป็นผู้ที่พกขยะส่วนตัวและทำลายยากไว้กับตัว จากการสำรวจดังกล่าวบ่งชี้ว่ามนุษย์ทิ้งขยะจำนวนมากมายเหล่านั้นลงบนทรัพย์สินของชาติ และเป็นเรื่องที่น่าเศร้าว่าคนมากมายที่เป็นเจ้าของสถานที่ที่เกิดฝุ่นเหล่านั้นเองที่เป็นต้นเหตุของปัญหา         ถ้าอย่างนั้นคำตอบคืออะไรกันล่ะ? เจ้าของอุตสาหกรรมอิเล็กทรอนิกส์และเภสัชกรรมได้พัฒนาเครื่องมือที่มีความ ชำนาญ อย่างเช่นสายฉีดอากาศ เพื่อขจัดฝุ่นของผู้เข้าเยี่ยมชมทั้งหลาย และก็ได้ผล แต่มันก็ไม่ได้เป็นไปตามที่คุณคาดหวังอย่างสมบูรณ์เมื่อเข้าเยี่ยมชมบ้านชาร์ตเวลล์หรือพระราชวังแฮมป์ตัน คอร์ต ซึ่งลิทโกว์ กล่าวว่า “การพยายามจับผู้ชมใส่ชุดที่มีเสื้อติดกับกางเกงไม่ได้ช่วยให้พวกเขาสนุกขึ้นเลย ยังไงพวกเขาก็ยังทำให้ภาพเสียหายอยู่ดี”        มันดูเหมือนว่าวิธีที่ดีที่สุดที่จะปกป้องพิพิธภัณฑ์และชิ้นงานเหล่านั้น เพื่อให้คนรุ่นต่อไปได้เยี่ยมชมในอนาคตก็คือ ต้องคอยกันคนรุ่นปัจจุบันให้ออกไปห่างๆ หรืออย่างน้อยที่สุด ให้พวกเขาอยู่ให้ไกลที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้ การศึกษาวิจัยของบริมเบิลคอมบ์พบว่า ในแต่ละเมตรที่กันคนออกจากรูปภาพหรือเฟอร์นิเจอร์ ปริมาณของฝุ่นที่ผู้ชมเป็นต้นเหตุจะลดลงครึ่งหนึ่ง เขากล่าวว่า “อนุภาคที่ (พวกเรา) ปล่อยออกไปจะไม่เคลื่อนที่ไปไหนไกล” อย่างน้อยที่สุด ควรจะแยกเก้าอี้ราชวงศ์ทิวดอร์ให้ห่างจากเสื้อแจ็กเก็ตที่ทำจากผ้าสักหลาดอย่างหนานุ่มของผู้เยี่ยมชมอย่างน้อย สองเมตร “มันดูเหมือนกับว่าวิธีที่ดีที่สุดที่จะปกป้องพิพิธภัณฑ์และชิ้นงานเหล่านั้น เพื่อให้คนรุ่นต่อไปได้เยี่ยมชมในอนาคตก็คือ ต้องคอยกันคนรุ่นนี้ให้ออกไปไกลๆ”         คณะนักวิจัยยังค้นพบอีกว่ายิ่งเคลื่อนไหวอย่างกระฉับกระเฉงเท่าใด เส้นใยบนเสื้อผ้าของผู้ชมก็จะยิ่งหลุดออกมามากขึ้นเท่านั้น สิ่งนี้บอกเป็นนัยว่านั่นอาจจะเป็นประโยชน์ในการเปลี่ยนเส้นทางการเดินเยี่ยมชมงานแสดงที่ผ่านมาได้ ยกตัวอย่างเช่นการเยี่ยมชมบ้านอันโอ่อ่าหลังหนึ่ง ในตอนแรกผู้คนมักจะมีแนวโน้มที่จะกระตือรือร้นในการชม พวกเขาจะคอยขยับเป้สะพายหลังบ่อยครั้ง ถอดเสื้อแจ็กเก็ตและเสื้อคลุมออก ดังนั้นสิ่งที่ควรนำออกมาแสดง ซึ่งเป็นสิ่งของที่มีมูลค่ามากที่สุดนั้น ควรจะนำออกมาแสดงท้ายสุด ซึ่งข้อมูลนี้นับว่าเป็นประโยชน์มาก เพราะหากมองตามมุมมองของการอนุรักษ์ก็คือ ผู้เยี่ยมชมจะค่อยๆ รู้สึกเหน็ดเหนื่อยมากขึ้นเรื่อยๆ และจะใช้เวลาน้อยลงในการชื่นชมกับงานนิทรรศการ บริมเบิลคอมบ์ให้คำแนะนำเรื่องทางเดินที่ไม่คดเคี้ยวและไม่ต้องเลี้ยวในพิพิธภัณฑ์ว่า “เราควรออกแบบเส้นทางไม่ให้ผู้เยี่ยมชมต้องเลี้ยวอย่างกะทันหันหรือเดินย้อนไปย้อนมา”        ผลยังปรากฏว่าปัญหาเกือบทั้งหมดก็คือฝุ่นนั้นหลุดร่วงออกมาจากเสื้อผ้าของพวกเราระหว่างไหล่และเอว และฝุ่นที่ฟุ้งกระจายจากพื้นเนื่องมาจากการย่ำเท้าก็มีเป็นจำนวนมาก และจะค่อยๆ ตกกลับลงไปที่พื้นอีกครั้ง คณะนักวิจัยกล่าวว่า หากกั้นรั้วโดยใช้แผ่นพลาสติกใสที่สูงถึงระดับหัวไหล่ จะสามารถช่วยลดจำนวนของฝุ่นได้เป็นจำนวนมาก รีห์ล-สเวนด์เซน เสนอไปไกลกว่านั้นว่า เรือไวกิงจะได้รับการป้องกันอย่างดีที่สุดถ้าผู้ชมห่อหุ้มร่างกายอย่างมิดชิด       ผลลัพธ์ที่ได้นั้นอาจจะเกินความคาดหมายไปไกลทีเดียว แต่ในการศึกษาวิจัยในขั้นต่อไป บริมเบิลคอมบ์จะเริ่มศึกษาว่าเกิดอะไรขึ้นเมื่อฝุ่นเปลี่ยนจากสภาพปุยนุ่มไปเป็น “ปกคลุมด้วยของแข็ง” หรือที่พวกเรารู้จักกันดีว่าฝุ่นบนผิวหน้า พวกมันจะทำให้เกิดรอยอย่างถาวรหรือไม่? มันสามารถกัดกร่อนสิ่งที่อยู่ข้างใต้ได้ไหม? ไม่น่าเป็นไปได้ว่าการศึกษาวิจัยจะต้องการยุติการเกิดฝุ่นทั้งหมดโดยทันที ถึงแม้ว่าจะมีคนอ้างว่าฝุ่นเป็นสิ่งที่สามารถป้องกันได้ แต่บริมเบิลคอมบ์กล่าวว่า การทำให้เกิดฝุ่นให้น้อยที่สุดน่าจะเป็นทางเลือกที่ดีกว่า        สิ่งที่เขากำลังค้นคว้าจริงๆ ก็คือกฎพื้นฐานในการทำลายฝุ่น ช่วงเวลาที่ดีที่สุดในการทำความสะอาดที่จะก่อให้เกิดความพึงพอใจ ไม่ใช่แค่เพียงรู้สึกภูมิใจในตัวบ้านเท่านั้น แต่ยังรวมถึงการทำให้ความต้องการของเราบรรลุผลด้วย                                                โดย... เพนกวิน แปลและเรียบเรียงจาก Grime fighters, New Scientist, 26 July, 2003 พบกับเรื่องนี้ได้ที่ : http://update.se-ed.com/194/grime.htm กลับไปหน้าบทความ/สารคดี   UpDATE นิตยสารรายเดือน ราคาฉบับละ 60 บาท http://update.se-ed.com อัตราสมาชิก 12 ฉบับ 720 บาท จัดพิมพ์โดย บริษัท ซีเอ็ดยูเคชั่น จำกัด(มหาชน) อาคารเนชั่นทาวเวอร์ ชั้น 19 เลขที่ 46/87-90 ถ.บางนา-ตราด แขวงบางนา เขตบางนา กรุงเทพฯ 10260 โทร.0-2751-5800, 0-2751-4175 โทรสาร 0-2751-5059 E-mail : update@se-ed.com