http://update.se-ed.com     หน้าแรก    ฉบับก่อน      แนะนำ     ติดต่อเรา     สมาชิก     ซีเอ็ด      

ฉบับ 194 พฤศจิกายน 2546 ประจำฉบับ   o บอกกล่าว   o จดหมายถึงบ.ก.   o มองโลก   o มองไทย   o Space Hotline   o คุยกับชัยคุปต์   o นักวิทย์รุ่นเยาว์   o ประลองปัญญา   o เรื่องจากปก   o บทความ/สารคดี บอกรับจดหมายข่าว โปรดแจ้ง E-Mail ของคุณ Subscribe     Unsubscribe   Powered by YourMailinglist Provider.com   ดูจดหมายข่าวเก่า  Visitors:

เรื่องจากปก #194                  ปรสิตแปลงสำนึก           ในบรรดาสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กร่วมโลกที่ทำตัวเป็นกาฝากเกาะสิ่งมีชีวิตชนิดอื่น ทั้งแบคทีเรีย โปรโตซัว หรือไวรัส มีไม่น้อยเลยที่ไปบิดเบือนพฤติกรรมของสิ่งมีชีวิตขนาดใหญ่ที่มันเข้าไปสิงสถิตอยู่ ไม่ว่าจะเป็นทั้งสัตว์สองมือสองเท้า คือ มนุษย์ อย่างเรา ทำให้มีพฤติกรรมที่ผิดปกติไปจากธรรมชาติ          พฤติกรรมที่เกิดการเปลี่ยนแปลงนี้ มักเป็นผลของความบังเอิญจากการถูกรุกล้ำโดยเหล่าสิ่งมีชีวิตกาฝากขนาดจิ๋ว จะเห็นได้ว่า ปรสิตบางชนิดสามารถทำให้สิ่งมีชีวิตเจ้าบ้านหรือโฮสต์ที่พวกมันไปแอบอาศัยอยู่เกิดการเปลี่ยนแปลงการทำงานของระบบประสาทได้โดยตรง แต่ในขณะเดียวกัน บางชนิดก็สามารถส่งผล ได้ในทางอ้อม อย่างเช่น ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมนที่มีบทบาทเกี่ยวเนื่องกับการทำงานของระบบประสาทในสิ่งมีชีวิต ดังนั้น เมื่อเกิดการเปลี่ยนแปลงกับระบบฮอร์โมน ก็จะส่งผลถึงระบบประสาทไปด้วย มีตัวอย่างของเพรียงปรสิตชนิดหนึ่งที่มีชื่อทางวิทยาศาสตร์ว่า Sacculina granifera  ซึ่งเป็นปรสิตที่เกาะหนึบอยู่กับปูทราย (sand crab) ตัวผู้ที่พบในประเทศออสเตรเลีย เจ้าเพรียงนี้จะทำให้คุณปูสุภาพบุรุษเกิดพฤติกรรมเบี่ยงเบนทางเพศ โดยมันจะปล่อยสารชนิดหนึ่งที่มีลักษณะเป็นฮอร์โมนควบคุมการแสดงออกถึงความเป็นอิสตรีในปู ทำให้ปูหนุ่มผู้โชคร้ายมีพฤติกรรมเปลี่ยนแปลงไปอย่างน่าสงสาร สารกระตุ้นจากเพรียงที่เกาะตัวมันจะทำให้ปูเริ่มมีท่ามีทางแบบแปลกๆ ที่ไม่พบในปูเพศผู้ ก็อย่าง การขุดทรายเป็นแอ่งแล้วเพ้อฝันทำท่าทางว่าตัวเองกำลังปล่อยลูกปูไปกับกระแสน้ำ และจะเกิดเหตุการณ์ในรูปแบบเดียวกันนี้กับปูตัวเมียเช่นกัน เพรียงปรสิตนี้จะทำให้รังไข่ฝ่อ หมดประสิทธิภาพไป         ไวรัสเรบีส์ (rabies viruses) เป็นตัวอย่างที่เห็นกันจะจะ ของปรสิตตัวร้าย ที่เมืองร้อนอย่างประเทศไทยเราคงรู้จักกันดีในฐานะสาเหตุของโรคติดเชื้อชื่อดังอย่าง โรคกลัวน้ำหรือโรคพิษสุนัขบ้า          ไวรัสเรบีส์เป็นสาเหตุของการเกิดความก้าวร้าวดุร้ายของสิ่งมีชีวิตบางชนิดได้ เนื่องจากเมื่อร่างกายของเหยื่อได้รับไวรัสแล้วไม่ว่าจะด้วยในลักษณะใดก็ตาม เชื้อไวรัสนี้จะมีการเดินทางเข้าสู่ระบบประสาทส่วนกลาง และเข้ารบกวนการสื่อสัญญาณประสาท ทำให้เกิดความผิดปกติขึ้น แต่อย่างไรก็ดี นักประสาทชีววิทยาก็ยังคงไม่รู้แน่ชัดถึงกลไกที่ทำให้เกิดความดุร้ายก้าวร้าวในสัตว์ “บางชนิด” ที่ได้รับไวรัสเรบีส์ ที่พยายามเน้นว่าสัตว์ “บางชนิด” เพราะไวรัสเรบีส์ไม่ได้แสดงพิษสงกับสิ่งมีชีวิตที่มีการติดเชื้อทุกชนิดเหมือนกับที่เกิดกับสุนัข        มีรายงานการวิจัยเมื่อเร็วๆ นี้ ที่ พยายามทำความเข้าใจถึงผลของเหล่าปรสิตทั้งหลายที่มีต่อสมอง อย่างเช่น งานวิจัยของ แมนูเอล เบอร์ดอย และทีมงานของเขาจากมหาวิทยาลัยออกซ์ฟอร์ด เป็นคณะทำงานที่สนใจปรสิตชนิดหนึ่งที่มีชื่อว่า Toxoplasma gondii        ในวงจรชีวิตช่วงหนึ่งของ Toxoplasma จะสัมพันธ์กับสิ่งมีชีวิตสองชนิด คือ สัตว์ฟันแทะอย่างเช่น หนู และสัตว์กินเนื้ออย่าง แมว โดย Toxoplasma จะผ่านเข้าสู่ร่างกายของหนูในรูปของซีสต์ทางระบบทางเดินอาหาร และซีสต์นี้จะไปแอบซ่อนอยู่ตามส่วนต่างๆ ของ ร่างกายของหนู ไม่เว้นแม้กระทั่งสมอง จากความเป็นไปในห่วงโซ่และสายใยอาหารได้แสดงให้เห็นว่า เจ้าหนูเหล่านี้อาจต้องเป็นอาหารของสัตว์อื่น อย่างเช่น แมว และในร่างกายของแมวนี้เอง ที่จะทําให้ซีสต์สามารถทวีจำนวน แล้วกลายเป็นซีสต์เพื่อกลับออกมายังสิ่งแวดล้อมภายนอกอีกครั้งหนึ่งพร้อมกับการถ่ายมูลของแมวนั่นเอง วัฏจักรชีวิตใหม่ก็จะเริ่มต้นอีก ประเด็นแห่งความสนใจในวัฏจักรชีวิตของ Toxoplasma ก็จะอยู่ที่ว่า เกิดความจำเพาะเจาะจงขึ้นต่อชนิดของสัตว์ที่จะทำหน้าที่เป็นสิ่งมีชีวิตเจ้าบ้าน อย่างในกรณีของแมว ซึ่งเป็นสิ่งมีชีวิตเพียงชนิดเดียวเท่านั้นที่ทำให้ Toxoplasma เกิดการสืบพันธุ์แบบอาศัยเพศ เกิดเป็นโปรโตซัวในระยะติดต่อหรือซีสต์ออกสู่สิ่งแวดล้อม        Toxoplasma สามารถติดเชื้อและแอบแฝงอยู่ในร่างกายของหนูได้ อย่างไรก็ดีด้วยสายเลือดและสมบัติของการเป็นสิ่งมีชิวิต ที่จะต้องมีการแพร่ขยายเผ่าพันธุ์ให้ได้มากที่สุด ดังนั้น สิ่งที่ธรรมชาติได้กำหนดไว้สำหรับ Toxoplasma gondii คือ เจ้าแมวเหมียวจะเป็นสัตว์ที่ช่วยในการแพร่ขยายพันธุ์ได้เหมาะสมที่สุด ดังนั้นแล้ว จึงได้พยายามบังคับให้หนูที่มี Toxoplasma เข้าไปอยู่ใกล้เจ้าแมวเหมียวให้มากที่สุด        โดยปกติหนูจะมีพฤติกรรมหลีกเลี่ยงและหลบหนีจากแมวอยู่ในสายเลือดที่ธรรมชาติมอบให้เช่นกัน พวกมันใช้กลิ่นจากฟีโรโมนของแมวมาตัดสินใจ ซึ่งหนูจะมีสัญชาตญาณตื่นตกใจง่ายทันทีที่ได้กลิ่นของแมว แต่ถ้าหนูนี้เกิดติดเชื้อ Toxoplasma gondii เข้าไปแล้วล่ะก็ สัญชาตญาณของการต้องกลัวเจ้าแมวเหมียวจะหายไปอย่างปลิดทิ้ง ซึ่งนั่นก็ย่อมหมายถึง คุณสมบัติในการหนีเมื่อได้กลิ่นฟีโรโมนของแมวได้หายไป        แต่ความน่าประหลาดใจก็ยังคงมีตามมา เพราะสิ่งที่เกิดขึ้นทั้งหลายไม่ได้ไปกระทบกระเทือนวิถีสังคมของหนูเลย พวกมันยังคงมีการหาคู่ที่เป็นไปตามธรรมชาติเช่นเดิม นั่นคือ หนูที่ติดเชื้อ Toxoplasma ยังคงมีวิธีการหาคู่ที่ปกติ โดยอาศัยกลิ่นฟีโรโมนจากเพศตรงข้าม ซึ่งแสดงว่าการติดเชื้อไม่ได้ไปทำให้การรับรู้กลิ่นผิดพลาดไปเสียทั้งหมด และเหตุการณ์ลักษณะนี้ได้เป็นไปในแบบเดียวกันกับคนที่มีการติดเชื้อปรสิตนี้ในสมอง เพราะมันไม่ได้ส่งผลกระทบใดๆ เลยต่อความชอบใจ อารมณ์หรืออื่นใดๆ แต่สิ่งสำคัญประการเดียวที่เจ้าปรสิตจะต้องทำให้สำเร็จคือ พวกมันต้องมีวัฏจักรชีวิตที่สมบูรณ์และแพร่ขยายพันธุ์ ดังนั้นมันอาจจะดลจิตดลใจของเราให้มีพฤติกรรมที่แปลกไปจากธรรมชาติโดยฉับพลัน อย่างที่เจ้าหนูกลับกลายมาเดินเข้าไปเป็นอาหารจานโอชะให้เจ้าแมวเหมียว ศัตรูคู่อาฆาตตามสายเลือดได้อย่างหน้าตาเฉยก็เป็นได้                                                 โดย... ดวงจิตต์เจริญ อ่านเรื่องราวของเคมีอย่างละเอียดพร้อมภาพประกอบได้จากนิตยสาร UpDATE ฉบับ 194 พฤศจิกายน 2546 พบกับเรื่องนี้ได้ที่ : http://update.se-ed.com/194/bug.htm กลับไปหน้าเรื่องจากปก   UpDATE นิตยสารรายเดือน ราคาฉบับละ 60 บาท http://update.se-ed.com อัตราสมาชิก 12 ฉบับ 720 บาท จัดพิมพ์โดย บริษัท ซีเอ็ดยูเคชั่น จำกัด(มหาชน) อาคารเนชั่นทาวเวอร์ ชั้น 19 เลขที่ 46/87-90 ถ.บางนา-ตราด แขวงบางนา เขตบางนา กรุงเทพฯ 10260 โทร.0-2751-5800, 0-2751-4175 โทรสาร 0-2751-5059 E-mail : update@se-ed.com