ถ้าเราให้คำจำกัดความว่า เครื่องแก้ววิทยาศาสตร์ คืออุปกรณ์วิทยาศาสตร์ที่ทำจากแก้ว ตัวอย่างของอุปกรณ์ดังกล่าวได้แก่ หลอดทดลอง ขวดแก้ว บีกเกอร์ กระบอกตวง แท่งแก้ว ตัวอย่างที่ยกมานี้เชื่อว่า เด็กประถมปลายในเมืองยุคนี้ ก็คงพอจะรู้จัก เมื่อร่ำเรียนมากขึ้นจนถึงระดับอุดมศึกษา นิสิต นักศึกษา สายวิทยาศาสตร์ ก็จะได้ทำความรู้จักกับเครื่องแก้วหน้าตาแปลกๆ เราจะได้รู้จักเครื่องแก้ววัดปริมาตร เช่น ไปเปตต์ บิวเรต ขวดแก้วชนิดต่างๆ ทั้งแบบก้นเรียบก้นกลม และในห้องปฏิบัติการ ด้านเคมีวิเคราะห์และเคมีอินทรีย์ เราก็จะได้เห็นเครื่องแก้วชิ้นใหญ่น้อย ต่อเชื่อมกันเป็นอุปกรณ์วิทยาศาสตร์ชุดใหญ่ ทำหน้าที่ต้ม กลั่น ระเหย สกัด ผสม เครื่องมือบางชิ้นดูซับซ้อนหลายแบบ เช่น มีอุปกรณ์ควบแน่น ดักไอหลายแบบ ทั้งแบบเป็นกระเปาะ แบบกันไอกระแทก แบบขดเกลียว 2 ชั้น 3 ชั้น เมื่อต่อเข้าชุด ก็กลายเป็นเครื่องมือทำปฏิกิริยาเคมีที่ก่อให้เกิดผลลัพธ์ที่คาดหวัง จะมีใครสักกี่คนที่ตระหนักว่า เครื่องแก้วเหล่านี้ได้เป็นส่วนหนึ่งของ การค้นพบทางวิทยาศาสตร์ทั้งที่สำคัญและไม่สำคัญครั้งแล้วครั้งเล่า

แก้วและแก้ววิทยาศาสตร์

สำหรับแก้วที่ใช้ทำเครื่องแก้ววิทยาศาสตร์ เป็นแก้วชนิดหนึ่งที่มีชื่อเรียกว่า แก้วโบโรซิลิเคท เป็นแก้วที่มีซิลิคอนไดออกไซด์เป็นองค์ประกอบอยู่ในปริมาณค่อนข้างสูง (70-80%)สามารถทนความร้อนสูง ไม่เสียรูปร่างที่อุณหภูมิต่ำกว่า 550 องศาเซลเซียส และทนทานต่อการกัดกร่อนของสารเคมีและการเปลี่ยนแปลงของอุณหภูมิ ไม่ปลดปล่อยโลหะในเนื้อแก้วออกมาทำปฏิกิริยากับสารต่างๆ ไม่เป็นตัวเร่งปฏิกิริยา อีกทั้งยังทนทานต่อสารกัมมันตรังสี

ช่างเป่าแก้ว ผู้อยู่เบื้องหลัง

มนุษย์เราใช้แก้วกันมานานไม่ต่ำกว่า 5,000 ปี แต่การเป่าแก้วนั้นเพิ่งจะเริ่มต้นเมื่อราว 100 ปีก่อนคริสตกาล เมื่อช่างชาวซีเรียได้ประดิษฐ์ท่อยาวสำหรับเป่าแก้วขึ้น การประดิษฐ์ท่อนี้ทำให้เกิดรูปแบบของแก้วขึ้นมาอย่างมากมาย และเมื่อมีการคิดค้นแก้ว โบโรซิลิเคทขึ้นมาได้ เทคนิควิธีการเป่าแก้วจึงได้รับการนำมาใช้เพื่อผลิตเครื่องแก้ว วิทยาศาสตร์ด้วยเช่นกัน

เมื่อเห็นคำว่า “เป่าแก้ว” คุณผู้อ่านอาจนึกเปรียบเทียบกับการเป่าลูกโป่ง หรืออาจนึกถึง การเป่าแก้วสาธิตที่เคยเห็นตามงานนิทรรศการต่างๆ แต่งานเป่าแก้ววิทยาศาสตร์มีมากกว่านั้น นอกจากเป่าแล้ว ยังมีเทคนิคการตัด ต่อ ยืด ย่น งอ การเชื่อมประสานกับโลหะ ฯลฯ

คุณไพสัน จารุจิตร์ ช่างเป่าแก้วแห่งห้างหุ้นส่วนจำกัดสามัญนิติบุคคล เอสพี กลาส แอนด์ เคมีคอล ผู้ยึดอาชีพช่างเป่าแก้วมาเป็นเวลากว่า 10 ปี เขาบอกว่า “กว่าจะรู้จักการทำงานเป่าแก้วครบทุกขั้นตอน ผมต้องใช้เวลาถึง 3 ปีเต็ม ถึงอย่างนั้นก็ยังไม่เก่ง เพราะเครื่องแก้วจะมีหน้าตาแปลกๆ มาให้ลองเรื่อยๆ เหมือนกัน” นอกจากนี้ เขายังบอกด้วยว่า “คนเป่าแก้วต้องเป็นคนละเอียด ใจเย็น ต้องมีใจรักเพราะมันร้อน”

ในการสั่งทำเครื่องแก้ว คุณไพสันในฐานะช่างเป่าแก้วให้ข้อมูลว่า เขาก็รับทำตามแบบที่ลูกค้าสั่ง บางครั้งลูกค้าจะวาดแบบและกำหนดรายละเอียดมาให้ บางครั้งลูกค้าสั่งจากแคตาล็อกเครื่องแก้ว ที่มีจำหน่ายนั่นเอง กรณีที่ลูกค้าวาดเองอาจจะมีบางส่วนขาดหายไป เขาก็อาจให้คำแนะนำแก่ลูกค้าได้

แล้วทำไมต้องสั่งทำ ทั้งๆ ที่ลูกค้าสามารถเปิดแคตาล็อกแล้วสั่งซื้อชุดเครื่องแก้วสำเร็จรูปได้ คำตอบของคำถามนี้คือ ราคาที่แตกต่างกันมากกว่าครึ่ง ในขณะที่เครื่องแก้วของนอกกับของใน ให้ผลงานที่ไม่แตกต่างกัน

เครื่องแก้วกับชีวิต

เมื่อมีเครื่องแก้ววิทยาศาสตร์สักชิ้นวางอยู่ตรงหน้า มองทะลุเข้าไปในความเป็นแก้ว สิ่งที่เรามองเห็นคือ จุดกำเนิดจากทรายแก้วถูกหล่อหลอมจนกลายเป็นวัสดุโปร่งใส ความโปร่งใสถูกนำมาแปรรูปร่างเป็นเครื่องมือทางวิทยาศาสตร์ที่เป็นส่วนหนึ่งของ การค้นพบทางวิทยาศาสตร์ครั้งแล้วครั้งเล่า มองเห็นว่าเมื่อมันถูกสร้างขึ้นมาใช้งาน เมื่อมันชำรุดแตกร้าว เครื่องแก้วบางชิ้นยังมีโอกาสกลับมามีชีวิตใหม่ กลับมาทำงานเก่าๆ กลับมาช่วยนักวิทยาศาสตร์ค้นพบข้อ-เท็จจริงทางวิทยาศาสตร์ จนกว่าจะชำรุดอย่างหนัก เกินกว่าจะเยียวยา เมื่อนั้น ของใหม่ถอดด้าม คงจะเข้ามาแทนที่ของเก่าโดยสิ้นเชิง...

ดูๆ ไป วัฏจักรชีวิตของเครื่องแก้ว และวัฏจักรชีวิตของคน... ก็เป็นเช่นเดียวกัน... ต่างฝ่ายต่างทำหน้าที่กันไปตราบเท่าที่ยังมีลมหายใจอยู่

รายละเอียดเพิ่มเติม อาจได้ในนิตยสาร ฉบับ 165 พฤษภาคม 2544

โดย..นิสากร ปานประสงค์